तरकारी खेती स्थलगत घुम्ती तालीम
एकिकृत खाद्य तत्व व्वस्थापन समापन कार्यक्रम
घार अवलोकन भ्रमण
फिल्ड अवलोकन
एकिकृत खाद्य तत्व व्वस्थापन तालिममा

करीव ६६ प्रतिशत जनतालाई रोजगार दिएको र नेपालको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा ३३ प्रतिशत योगदान गरेको कृषि क्षेत्र नेपाली अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार रहेको छ । यसै गरी उद्योगलाई आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थको करिव ८० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको कृषि क्षेत्रको उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धिका लागि आवश्यक विभिन्न साधन श्रोतहरु मध्ये मानवीय श्रोतलाई प्रमुखरुपमा लिईन्छ । नेपालको कृषि क्षेत्रमा अधिकांश सिमान्त र साना किसानको संलग्नता रहेको परिपे्रक्ष्यमा उनीहरुको कृषि कर्मलाई आधुनिक, ब्यावसायिक र प्रतिस्पर्धात्मक बनाई सो संग सम्बन्धित ज्ञान र सीपमा वृद्धि गरी ठाउँ सुहाउँदो कृषिजन्य ब्यवसाय र उद्योगको समुचित विकास गर्न सकेमात्र देशले आर्थिक गति लिन सक्छ ।

यही अभिप्रायले यस तालिम केन्द्रलाई आ.ब.२०४६⁄४७ मा कृषि विभाग अन्तरगत क्षेत्रीय कृषि तालिम केन्द्रको रुपमा कृषि विकास योजना नक्टाझिजको परिसरभित्र स्थापना भएको हो । नेपाल सरकारको विभिन्न मितिहरुमा भएको निर्णयानुसार यस तालिम केन्द्रलाई २०४८⁄४९ मा नक्टाझिजबाट कृषि केन्द्र परवानीपुर, २०५१⁄५२ मा परवानीपुरबाट जनकपुर र २०५३⁄५४ सालमा पूनः कृषि विकास योजना नक्टाझिजको परिसमा सारिएको हो । योजना कै स्वामित्वमा रहेका पुराना भवनहरु यो तालिम केन्द्रले प्रयोगमा ल्याइरहेको छ । आ.ब. २०५७⁄५८ मा कृषि विभागको नयाँ साङ्गठनिक ढाँचामा क्षेत्रीय कृषि तालिम केन्द्रहरुलाई कृषि तालिम निर्देशनालय अन्तर्गत राखिएको छ । यो तालिम केन्द्रको स्थापनाकालदेखि नै स्थायित्व नरहेको अर्थात विभिन्न ठाउँमा सारिएको कारणले तालिम हल, कार्यालय भवन, छात्रावास तथा भान्छा गृह, कर्मचारी आवास गृह आदि अति पुरानो रहेको तथा भौतिक पूर्वाधारको निकै नै कमी रहेको देखिन्छ । यी भौतिक पूर्वाधारहरुको कमीको वावजुद पनि यस तलिम केन्द्रको संरचनाले मौजुदा जनशक्तिका आधारमा कर्मचारीवाट कार्य सम्पादन (यसै पुस्तिकामा उल्लेख भए अनुसार) भै रहेको छ । यस तालिम केन्द्रले आफनो स्थापनाकालदेखि नै अगुवा कृषकहरु र प्रा.स.÷ना.प्रा.स.हरुलाई कृषिसम्बन्धी विभिन्न विषयहरुमा तालिम प्रदान गर्दै आईरहेको छ । आ.ब. २०७०⁄७१ देखि नेपाल सरकारको दीर्घकालिन लक्ष अनुसार स्थानीय कृषि प्राविधिकको रुपमा ग्रामीण कृषि कार्यकर्ता (युवा स्वरोजगार) ५१ दिने तालीम संचालन गर्दै आई रहेकोमा यस आ.ब. २०७२।७३ मा सो कार्यक्रमको लक्ष्मा केही कमी रहेको छ ।

१.२. भौगोलिक अवस्थिति

क्षेत्रीय कृषि तालिम केन्द्र, नक्टाझिज, धनुषा जिल्लाको सदरमुकाम जनकपुर देखि १८ कि.मी. उत्तर तथा पूर्व—पश्चिम राजमार्गको ढल्केवर देखि ढल्केवर—जनकपुर सडक खन्डको ६ कि.मी. दक्षिणमा नक्टाझिज गाउँ विकास समिति (हाल मिथीला नगर पालिकाको वडा नं. १) स्थित औरही नदीको पश्चिमपट्टी कृषि विकास योजना जनकपुरको हाताभित्र रहेको छ ।

१.३ मूख्य उद्देश्य

कृषि प्राविधिक जनशक्ति विकास एवं तालिमको माध्यमबाट मध्यमाञ्चल क्षेत्रको कृषि क्षेत्रमा संलग्न अगुवा कृषक तथा प्राविधिक जनशक्तिको क्षमता एवं दक्षता अभिवृद्धि गरी सक्षम जनशक्तिको समुचित उपयोगबाट निर्वाहमूखी कृषि पद्धतिलाई आधुनिक, ब्यावसायिक र प्रतिस्पर्धात्मक कृषिमा परिणत गरी यस क्षेत्रको कृषिको समग्र उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धिमा ठोस योगदान पु¥याउने ।

१.४ निर्दिष्ट उद्देश्यहरु

  • स्थानीय तहमा काम गर्ने मध्यम स्तरीय कृषि प्राविधिकको रुपमा काम गर्ने प्रा.स.÷ना.प्रा.स. हरुको ज्ञान, सीप, दक्षता र कार्यक्षमता बढाउनुको साथै मनोभावनामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याई दक्ष एवं प्रतिवद्ध कृषि प्राविधिक जनशक्ति तयार गर्न सहयोग गर्ने ।
  • अगुवा कृषकहरुलाई उन्नत कृषि प्रविधि वारेमा ब्यावहारिक तथा शैद्धान्तिक ज्ञान र सीप सिकाई उन्नत खेती प्रति अभिप्रेरित गरी आम्दानी र रोजगारीको अवसर सृजना गरी जीवनस्तरमा सुधार ल्याउने ।
  • निर्वाहमुखि कृषि पद्धतिलाई आधुनिक, व्यावसायिक र प्रतिस्पर्धी कृषि प्रणालीमा विकास गर्ने ।

१.५ रणनीति

कार्यरत कृषि प्राविधिक जनशक्तिको कार्यक्षमता एवं दक्षता अभिवृद्धि गर्न संस्थागत र विषय विशेष तालिमहरु संचालन गरिने छ ।

  • प्रशिक्षक प्रशिक्षण, सामाजिक परिचालन, समुह परिचालन, कृषि बजार प्रवद्र्धन एवं बजार व्यवस्थापन, आधारभूत सेवाकालीन, करार तथा साझेदारीमा कृषि प्रसार कार्यक्रम सञ्चालन प्रवद्र्धन, कृषि व्यवसाय प्रवद्र्धन एवं बजार विकास, उद्यम विकास, व्यावसायिक योजना, विश्व व्यापार संगठन जस्ता तालिम मार्फत संस्थागत विकास गरिने छ ।
  • मौसमी तथा बेमौसमी तरकारी खेती, फलफूल खेती, वीउ उत्पादन, प्रमाणीकरण तथा भन्डारण, पुष्प खेती, फलफूल तथा तरकारी प्रशोधन, व्यावसायिक कीट विकास (च्याउ खेती, मौरी पालन, रेशम खेती), माछा पालन, अन्न खेती, प्राङ्गारिक तथा जैविक खेती, जस्ता विषय विशेष तालिममा दिई वाली उत्पादनमा विशेष जोड दिईने छ ।
  • भकारो तथा गोठ सूधार सम्वन्धी तालिम मार्फत दीगो माटो ब्यवस्थापन तथा गुणस्तर सुधार तालिममा वढी जोड दिईने छ ।
  • यसै गरी ग्रामीण कृषि कार्यकर्ता ५१ दिने तथा ग्रामीण कृषि कार्यकर्ता पुनर्ताजगी तालिम मार्फत स्थानीय तहमा सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी वनाइने छ ।

१.६ कार्यक्रमहरु :

  • प्रा.स.। ना.प्रा.स. तालिम
  • अगुवा कृषक तालिम
  • ग्रामीण कृषि कार्यकर्ता तालिम
  • पाठ्यक्रम परिमार्जन र विकास
  • प्रदर्शन कार्यक्रम
  • वार्षिक पुस्तिका तथा ट्रेनिङ न्युजलेटर प्रकाशन
  • तालिम अनुगमन तथा प्रभावकारीता अध्ययन